Klasične metode konsolidacije
Primer kombinovanja savremenih metoda konsolidacije
Tretman
Zaključak
Napomene
Prilozi
Literatura

Uvod
Platno je od davnina služilo kao podloga za slikanje. Korišćeno je već u III veku p. n. e. na dalekom Istoku. U Kini, kasnije i u Japanu je slikana kaligrafija na svili. U Egiptu je pronađen fragment oslikane tkanine star oko 4.000. godina. Laneno platno je nađeno u grobnicama Etruršćana i Fajuma, (antičke mumijske slike). Poznata je legenda o autentičnom Hristovom liku utisnutom na tkanini, (Veronikin ubrus). Plinije spominje portret cara Nerona, (oko 64. godine), velikih dimenzija, urađen na platnu, koji zbog veličine nisu mogli naslikati na drvenoj ploči. Veruje se da je platno zategnuto na drveni ram bilo podloga za religiozne slike koje su, najčešće u srednjevekovnoj Italiji nošene prilikom procesije.
Početak epohe slika na platnu potiče od 1500. godine u umetnosti Zapada. Do tog vremena uglavnom su korišćeni drveni nosioci slike, tkanina je često bila utopljena u sloj podloge slike da bi stabilizovala ‘rad’ drveta. Tkaninom. ili trakama tkanine prekrivaju se i ojačavaju spojevi dasaka. Struktura platna nije korišćena, već je pažljivo prikrivana. Sa razvojem tehnike uljanog slikarstva, od XVI veka, raste potreba prema tekstilnim nosiocima slika.
U vreme Renesanse i Baroka oltarske slike dobijaju veće dimenzije. To je vreme kada su sve veći zahtevi za slikom koja se lakše transportuje, (scenske pozorišne slike, trijumfalne dekoracije ...) (nap. 1)
Više je razloga zbog kojih, vremenom, platno postaje sve češće korišćeni nosilac slikanog sloja. Jeftinija je i lakša priprema nego kod slika na drvetu, neograničena širina tkanja i mogućnost njegovog nastavljanja. Elastičnost i struktura omogućavaju niz tehničkih postupaka, koji se ne mogu izvesti na drugim podlogama. Platno čuvano u normalnim uslovima dugovečno je kao i ostale poznate slikarske podloge.
Sirovinski sastav tkanih nosioca najčešće je biljnog porekla. Najraniji nosioci bili su od konoplje i lana. Pamučno platno i juta se koriste tek od XIX veka. Svileno tkanje se retko upotrebljava u evropskom slikarstvu. Po strukturi, platna su tkana od uzdužnih niti, (osnove) i poprečnih, (potke), tako da od njihovog međusobnog odnosa zavisi izgled i tekstura slikarske površine. Kroz istoriju negovala se tradicija finog tkanja, ali i gustog kosog tkanja, dijagonalnih linija, (riblja kost, italijansko slikarstvo XVI i XVII veka), naročito za slike većih formata. Krajem XVIII i prvom polovinom XIX veka u upotrebi su fabrički pripremljena platna za slikare, različite gustine i kvaliteta.
Pored platna, kao nosioca slike podrazumeva se i slepi ram, koji od XVIII veka dobija savremenu konstrukciju, mobilne uglove i kvalitetniji način izrade.
Čuvanje u određenim uslovima i pravilno rukovanje sa slikama na platnu, posebno je važno zbog njihove tehnološki nežne i osetljive strukture.
Najčešći uzroci propadanja slika na platnu su:
Prirodno starenje i propadanje manifestuje se promenama na nosiocima, (iskrivljenost i deformacije slepog rama, gubljenje elastičnosti i truljenje platna) i ostalim slojevima slike. Veziva u nosiocima i podlozi se rasušuju, krive i pucaju izazivajući oštećenja bojenog sloja, koji se i sam menja sa promenama uljanih veziva. Zaštitni slojevi tamne i pucaju.
Loši materijali i nepravilna uporeba često su uzročnici ubrzanog propadanja i najčešće se manifestuju greškama u pripremi i impregnaciji platna i podloge, nepoštovanju principa slikanja od posnog ka masnom sloju, kao i preranom postavljanju novih bojenih i zaštitnih slojeva.
Neodgovarajući uslovi čuvanja slika dovode do drastičnih promena i uglavnom se odnose na promene vlažnosti i temperature. Normalni uslovi čuvanja porazumevaju temperaturu od 18° C do 21 °C, a vlažnost vazduha od 50% do 60%. Poremećaji ovih uslova deluju na celu strukturu slike - rasušivanje i pucanje, ili truljenje i raspadanje veziva i slikarskih materijala. Jaki izvori grejanja i dnevne svetlosti, kao i zagađenost sredine mogu dovesti do ubrzanog propadanja.
Loše manipulisanje, česte seobe i izlaganja, neodgovarajuće zaštitno pakovanje prilikom transporta najčešće dovodi do oštećenja mehaničke prirode, (probijeno, isečeno i deformisano platno). Vibracije i pritisak prilikom transporta, takođe, ostavljaju oštećenja.
Loše izvedeni konzervatorski radovi uglavnom podrazumevaju nepravilno primenjene metode i materijale, koji dovode do sasvim suprotnog efekta prouzrokujući nove probleme i nove deformacije na otećenom delu.
Namerna oštećenja nastaju, nažalost, kao izraz ideoloških, psihopatskih, verskih i drugih pobuda.

vrh strane

Klasične metode konsolidacije
Krhka priroda slika na platnu i njihova česta oštećenja, zahtevala su uporedni razvoj konzervatorskih i restauratorskih metoda. One su se najčešće odnosile na problematiku konsolidacije platnenih nosilaca i veziva impregnacionog sloja i podloge. Tradicije evropskih umetničkih radionica za konzervaciju slika na platnu formirale su se na osnovu različitih klimatskih faktora, slikarskih tehnika i materijala.
Najčešće primenjivani konzervatorski postupak je rentolaža - podlepljivanje oštećenog autorskog platna novim platnom. Ovaj proces, pored ojačavanja platnenog nosioca, ispravljao je deformacije podloge i bojenih slojeva, konzervišući ujedno sve strukturne slojeve slike. Kao lepak za podlepljivanje, u odnosu na tradiciju evropskih ateljea, koristili su se vodorastvorljivi lepkovi prirodnog porekla - lepkovi od brašna, životinjska ili riblja tutkala, često kombinovani međusobno, sa ili bez punioca i plastifikatora (nap. 2) ili smese voska i smole.
Procesi koji predhode podlepljivanju preventivnog i pripremnog su karaktera i odnose se na postupke fiksiranja i omekšavanja nestabilnih delova bojenih slojeva i podloge, kartonaže i saniranja ošećenja u vidu rupa, rasekotina i razderotina platnenog nosioca.
Fiksiranje nestabilnih delova i ispravljanje deformacija bojenih slojeva i podloge se izvodi pomoću japanskog papira i tutkalnog veziva sa toplim peglicama.
Omekšavanje iskrivljenih i deformisanih delova podloge i impregnaionog sloja platnenog nosioca vrši se blagim vodenim rastvorima lepkova postupcima na toplo i hladno, a u slučajevima veziva sintetičkog porekla rastvorima špiritusa, denaturisanih alkohola i organskih rastvarača. Omekšavanje deformacija bojenih i zaštitnih slojeva vrši se pomoću organskih rastvarača, ili njihovih kombinacija sa raznim medijumima i balzamima(nap. 3). Sve metode omekšavanja praktikuju se, u zavisnosti od određene problematike, direktnim nanošenjem, prskanjem ili delovanjem pomoću para na deformacije sa lica ili poleđine slike. (nap. 4)
Kartonaža je postupak koji se primenjuje pre izvođenja podlepljivanja manuelnim postupkom i ima ulogu da štiti lice slike, omekša i donekle ispravi deformacije i zategne autorsko platno. Ona se izvodi pomoću dva radna slepa rama, ili na panel ploči sa natron, ili pak papirom i lepkom od štirka.
Saniranje oštećenja platnenog nosioca u vidu razderotina, rasekotina i rupa, kao najčešći vid mehaničkih povreda vršilo se klasičnim postupcima. To je podrazumevalo upotrebu raznih veziva, najčešće tutkala, kojim su se na oštećenja lepile zakrpe, ("flasteri"), kao i ojačanja od papira između podlepljenog platna, sa ili bez punioca. Ova praksa je u velikom delu zamenjena savremenijim postupcima, jer su ovakvi umeci i zakrpe različito reagovali u odnosu na autorsko platno prouzrokujući vremenom nove deformacije. Klasični postupci konsolidacije koristili su uglavnom manuelne metode, koje su zamenjene i osavremenjene upotrebom raznovrsnih aparata i opreme na bazi vakuuma. (nap.5)

vrh strane

Primer kombinovanja savremenih metoda konsolidacije
Savremene metode karakteriše veći stepen revirzibilnosti postupaka i materijala, kao i prateće tehnologije sa kojima su povećane mogućnosti kombinovanja različitih metodologija.
Primer studijske slike: "Predeo", nepoznatog autora, ulje na platnu, vel. 68 x 55 cm, Dos. br. 4502,
Stanje pre radova
Na slepom ramu vidljivi su tragovi vlage i buđi.
Platneni nosioc je teško oštećen na više mesta u vidu rasekotina, razderotina, rupa sa više delova koji nedostaju. ovako oštećeno platno dugo je stajalo u neadekvatnim uslovima. Niti platnenog nosioca su krte i trule. Odnos potke i osnove je 12 x 13 na 1 cm2. Na poleđini platna nalazile su se dve papirne i jedna platnena zakrpa. Pomoću bočnog osvetljenja jasno su sagledane deformacije podloge u vidu brojnih umreženih pukotina, iskrivljenosti i podklobučenja, kao i tragova otisaka slepog rama. Uljani bojeni sloj je oštećen u karakteru oštećenja nosioca i podloge, sa tragovima istrvenosti po ivicama.
Zaštitni sloj je tanak, ravnomeran, tvrd i zaprljan sa posledičnim oštećenjima od ostalih slojeva slike.
Konzervatorska ispitivanja
Posle pregleda, (pri čemu su korišćene razne lupe), ispitivanja u UV oblasti spektra, bočnog osvetljenja, proba čišćenja, omekšavanja i ispravljanja deformacija podloge, na slici su konstatovane dve osnovne grupe problema:
- oštećenja platnenog nosioca u vidu razderotina, rasekotina i rupa,
- deformacije podloge, bojenih i zaštitnih slojeva.

vrh strane

Tretman
Skidanje autorskog platna sa slepog rama izvršeno je uz predhodno preventivno fiksiranje ivica slike japanskim papirom i 8%-tnim otopinom kožnog tutkala, kao alternative metil celulozi. Sa lica i poleđine slike očišćen je nanos prašine, a ivice ispeglane blagim kvašenjem u LASCAUX vakuum stolu sa perforiranom površinom. Fiksiranje i omekšavanje deformacija podloge, bojenih i zaštitnmh slojeva, nastalih rasušivanjem tutkalnog veziva, velikim površinskim skupljanjem i deformisanjem platnenog nosioca, izvedeno je procesom na hladno u vakuum stolu pri podpritisku od -50mb. Slika je postavljena licem na gore, prekrivena melineksom, (nap. 6) na kome su otvoreni radni prozori, pri dejstvu vakuuma. Sa 4%-tnom otopinom tutkala, plastificiranog medom i nekoliko kapi ksilola ispravljane su i omekšane deformacije. Iskrivljeno i uvrnuto platno blago je kvašeno da bi se postepeno ispravilo pod dejstvom vakuuma, a po sušenju sa poleđine slike odstranjene su zakrpe. Na mestima gde je nedostajalo platno iskrojeni su novi komadi od platna slične debljine i tkanja. Posle obrade ivica rasekotine su zalepljene sa akrilnim vezivom Lascaux - 498 H\/, a u razderotine i rupe umetnuti iskrojeni komadi platna. Zalepljeni su sa istim vezivom, pri čemu su korišćene i natopljene niti platnenog tkanja. Skinute su zaštitne papirne trake sa ivica slike. Urađene su dodatne probe za omekšavanje i ispravljanje deformacija vodom i rastvorom alkohola i terpentina, uz primenu toplih peglica. Bolji rezultati postignuti su rastvorom alkohola i terpentina u odnosu 1:1.
Novo platno, pripremljeno je kvašenjem i odstranjivanjem zadebljanja u tkanju. Na suvo i ponovo zategnuto platno postavljen je sloj smese voska i damar smole sa dodatkom venecijanskog terpentina, kao plastifikatora, u odnosu 3:2. Podlepljivanje autorskog platna izvršeno je u toplom vakuum stolu, sa kojim je završen i proces stabilizacije slike.
Čišćenje je urađeno alkoholom i terpentinom u odnosu 1:1.
Rekonstrukcija podloge je izvršena kaolinom i 8%-tnom otopinom kožnog tutkala. Rekonstrukcija bojenih slojeva izvršena je u dve faze. Podslikavanje je izvršeno akvarelom, a finalni retuš sa ispošćenim uljanim bojama.
Slika je postavljena na nov slepi ram.

Zaključak
U zaključku je potrebno istaći nekoliko aspekata izvođenja radova na pomenutom delu. Priroda oštećenja je nametala dve vrste pristupa, koji ne bi doveli do potpunog rešenja navedene problematike kada bi se koristile klasične metode konsolidacije. Naime, metodom podlepljivanja smesom voska i smole ostalo bi nerešeno pitanje deformacija podloge. Kartonažom, procesima vlaženja i omekšavanja pomoću radnih slepih ramova došlo bi do još izraženijeg razvlačenja i pucanja platnenog nosioca. Dodatnu teškoću predstavljao je tvrd i deformisan zaštitni sloj. Rešenje je iznađeno u savremenom pristupu i kombinovanju varijanti ovih postupaka koristeći pogodnosti vakuum stola sa perforiranom površinom. Ravnomeran pritisak po celoj površini slike, upijanje viška vlage i konsolidanata, kao i mogućnost lokalnog delovanja kroz radne prozore obezbedio je sigurno i uspešno ispravljanje deformacija podloge. Tome treba dodati i pogodnost dostupnosti sa lica i poleđine slike. Dodatno ispravljanje deformacija toplim peglicama i parama rastvora alkohola i terpentina, uz kasniju formu stabilizacije u toplom vakum stolu dovelo je do zadovoljavajućih rezultata. Kombinovane metodološke novine i izuzetne tehničke mogućnosti generacije aparata sa niskim pritiskom pokazale su da je rešavanje problematike ove vrsta danas sasvim izvesno, a da se osnova klasičnih konzervatorskih postupaka može nadgraditi i podići na zavidan nivo.

vrh strane

Napomene:

1. El Greko je za svoje oltarske slike izabrao fina platna, koja su zategnuta na daske da bi bila stabilizovana. Rubens je naslikao sliku na 28 m2 koja je putovala u rolni 2m širine.
2. Plastifikatori su materijali koji lepkovima daju dodatnu elastičnost i u koje ubrajamo med, melasu, glicerin, polivinil alkohol, venecijanski terpentin i dr.
3. Elemi smola, venecijanski terpentin, Kanada balzam i sl.
4. Jedna od najpoznatijih metoda omekšavanja sa parama organskih rastvarača je metoda Max von Pettenkofer-a.
5. 1940. godine Džon Rid konstruiše vakuum sto na osnovu koga će kasnije biti napravljeno nekoliko generacija raznih varijacija toplih, hladnih i suction stolova.
6. Melinex - poliester, termodinamički nepropustljiva folija.

Prilozi

Lice, opšti plan, crno-belo	Poleđina, opšti plan, crno-belo	Lice, opšti plan, bočno osvetljenje
Poleđina, opšti plan, bočno osvetljenje	Lice, opšti plan	Poleđina, opšti plan
Poleđina, detalj, razderotina na nosiocu	Hladni vakuum sto, Lascaux	Obrada ivica rasekotine
Fiksiranje nestabilnih delova podloge	Uzimanje kalka oštećenja	Zašivanje umetnutog dela
Priprema platnenih niti	Obrada ivica rasekotine sa poleđine	Postavljanje u topli vakuum sto
Priprema za podlepljivanje	Proba čišćenja	Lice, opšti plan, posle postavljanja nove podloge
Lice, opšti plan posle radova	Poleđina. opšti plan, posle radova